Chương 37: Bài Toán Ngoài Cổng Trường

Ba ngày sau, con số mười lăm phần trăm vẫn nằm ở góc trên bảng chi phí của Phúc khi cả nhóm đẩy Góc Học Gọn qua cổng một xưởng gia công nhỏ cách trường chưa đầy hai cây số. Không có bàn phản biện, không có bảng tên đội, chỉ có tiếng máy cắt ngắt quãng sau vách tôn và một chiếc bàn thép đã xước gần hết lớp sơn.

Khang thích cảm giác đó hơn anh tưởng. Ở đây, chẳng ai biết họ từng được nhắc tên ở Ngày hội Thiết kế Liên trường. Người phụ trách xưởng chỉ hỏi Phúc muốn tính cho một bộ hay nhiều bộ, rồi bảo Huy tháo cụm liên kết ra đặt lên bàn.

“Bọn em cần biết nếu làm khoảng vài chục bộ thử thì phần nào đang tốn công vô lý,” Huy nói.

Người phụ trách cầm cụm liên kết lên, xoay hai mặt rồi lấy bút đánh dấu ba chỗ. Ông không chê nó yếu hay làm xấu. Ông chỉ hỏi mất bao lâu để nhóm làm từng chi tiết.

Huy đáp lần lượt. Tai liên kết phải cắt rồi chỉnh mép bằng tay để hai bên khớp nhau. Khe dài trên thanh giằng được khoan hai đầu rồi xử lý phần giữa để chốt chạy đủ hành trình. Miếng chêm nhỏ ở trục phải thử lắp vài lần mới đạt độ sít mà nhóm muốn.

Người phụ trách đặt chi tiết xuống. “Một bộ thì được. Sinh viên làm bản mẫu, chịu khó thêm nửa tiếng cũng không sao. Hai mươi bộ thì nửa tiếng này thành mười tiếng. Chưa tính lúc người khác làm lệch tay, lại phải sửa.”

Phúc lập tức ghi thêm một cột vào bảng chi phí. “Nếu giữ nguyên, tiền công tăng ở cả ba chỗ?”

“Không chỉ tiền công.” Ông dùng đầu bút gõ vào khe dài. “Chỗ này khó giữ giống nhau giữa nhiều bộ. Nếu các em cần người thợ cứ phải lắp thử rồi mài lại cho vừa, thì bản vẽ chưa thật sự quyết định được sản phẩm. Tay người thợ đang quyết định hộ.”

Khang nhìn ba dấu mực trên cụm liên kết. Trong Xưởng Chế tạo Mở, những chỗ đó chưa từng khiến anh thấy phiền. Huy hoặc anh đều biết phải mài thêm ở đâu, nới khe bao nhiêu là vừa, đổi long đen nào nếu có độ rơ. Khả năng sửa tại chỗ từng giúp bản mẫu đi nhanh.

Ra khỏi trường, chính khả năng đó lại biến thành chi phí.

Huy kéo tờ bản vẽ về phía mình. “Nếu bỏ khe trượt này thì sao?”

Khang vừa đưa tay định giữ mép giấy cho khỏi cuộn lại thì dừng. Huy đã lấy bút chì, vẽ một đường mới qua cụm liên kết.

“Giữ chức năng tháo lắp, nhưng không cần hành trình trượt.” Huy khoanh phần tai uốn hiện tại. “Đổi thành hai bản phẳng cùng kích thước, dùng một khoảng cách lỗ cố định. Chỗ chêm dùng loại tiêu chuẩn, không căn từng cái. Khi tháo thì tháo hẳn một điểm, không cần vừa trượt vừa khóa.”

Người phụ trách xưởng nhìn bản vẽ, rồi hỏi ba câu liên tiếp về khoảng hở, vị trí bu lông và cách chống xoay. Huy trả lời hai câu, câu thứ ba dừng lại tính lại trên giấy.

Khang không chen vào bằng một phương án khác. Anh kéo cuốn sổ thử nghiệm sang phía mình.

“Nếu đổi như vậy, phần tôi cần kiểm là tải trọng ở cụm này và độ rơ sau tháo lắp,” anh nói. “Mức tải vẫn giữ đúng mục tiêu của bản mẫu ba. Nếu không đạt thì phương án rẻ hơn cũng không có ý nghĩa.”

Huy gật, tiếp tục chỉnh kích thước. “Cho tôi chốt hình học trước. Ông xem giúp cái nào xưởng làm lặp được. Khang dựng cách thử.”

Câu nói rất bình thường, nhưng Khang nghe rõ phần việc được tách ra. Trước đây, chỉ cần thấy một đường liên kết mới trên bản vẽ, anh gần như chắc chắn sẽ tự kiểm lại bằng cách của mình trước khi để người khác làm. Lần này, anh chỉ ghi ba tiêu chí thử vào sổ: chịu tải, độ rơ, khả năng tháo lắp lặp lại.

Vy đứng bên cạnh, nghiêng bản vẽ để nhìn hướng lắp. “Nếu bỏ khe trượt, ký hiệu hiện tại phải đổi. Nhưng người dùng có thể dễ hiểu hơn vì chỉ còn một vị trí đúng.”

“Chưa tính đó là lợi thế,” Hạ An nhắc. “Phải để người khác lắp rồi mới biết.”

Vy gạch một dấu nhỏ cạnh sơ đồ. “Ừ. Tôi chỉ ghi là cần thử lại.”

Phúc chỉ vào bản vẽ mới. “Còn chi phí?”

Người phụ trách xưởng lấy một tờ giấy khác, viết nhanh từng công đoạn. Hai bản phẳng có thể cắt theo cùng một quy cách; các lỗ dùng chung cữ; phần chêm dùng kích thước sẵn có. Ông không hứa con số ngay, chỉ bảo nếu nhóm chốt kích thước thì xưởng có thể làm hai cụm mẫu và báo lại giá công theo một lô nhỏ.

“Làm mẫu vẫn đắt hơn chia bình quân theo lô,” ông nói. “Đừng lấy giá hai cái này rồi nhân lên, cũng đừng lấy giá lô rồi tưởng hai cái đầu tiên rẻ như vậy.”

Phúc khẽ cười. “Câu này tôi sẽ ghi đậm.”

Nhóm không có ngân sách để thử vô hạn. Phúc hỏi phí làm hai cụm, so với khoản nhóm đã dành cho giai đoạn kiểm chứng rồi mới gật. Huy chốt bản vẽ ngay tại xưởng, nhưng không cố sửa nốt mọi chi tiết của sản phẩm. Ba điểm bị đánh dấu đều được đưa vào cùng một thay đổi liên kết; những phần khác giữ nguyên để khi thử, họ biết thứ gì gây ra khác biệt.

Trên đường về trường, Khang ngồi phía sau xe chở khung, một tay giữ túi đựng cụm cũ. Bản mẫu ba đã qua đủ vòng đánh giá để khiến nhóm tự tin, nhưng chỉ một buổi ở xưởng ngoài trường đã lộ ra một loại lỗi hoàn toàn khác: không phải lỗi sử dụng, cũng không phải lỗi chịu lực, mà là lỗi vì một sản phẩm cần quá nhiều bàn tay quen thuộc mới làm giống nhau được.

Anh không thấy bị dội gáo nước lạnh. Ngược lại, bài toán rõ hơn làm anh có cảm giác muốn bắt tay vào ngay.

Hai ngày sau, xưởng giao hai cụm liên kết mẫu. Huy kiểm kích thước trước, tháo lắp từng cụm vào khung rồi đánh dấu một chỗ cần tăng khoảng hở rất nhỏ. Anh không mài sửa cho vừa như thói quen cũ mà ghi ngược lại kích thước cần chỉnh cho lần gia công sau.

Khang dựng bàn thử ở Xưởng Chế tạo Mở. Anh giữ nguyên cùng một khung, cùng mặt bàn và cùng cách đặt tải như lần kiểm bản mẫu ba, chỉ thay cụm liên kết mới. Phúc đứng bên cạnh ghi thời gian; Vy quay phần lắp để sau đó đối chiếu thao tác; Hạ An theo dõi xem nhóm có vô thức giúp nhau ở bước nào không.

Lần thử đầu tiên, cụm bên phải phát ra một tiếng cộc khi tải tăng.

Khang cúi xuống nhưng không chạm vào. “Dừng ở đây. Huy xem trước.”

Huy gõ hai lần lên bản mã, rồi chỉ vào khoảng hở giữa hai mặt. “Không phải trượt lỗ. Con chêm đang ngắn hơn dự tính một chút, nên khi tải vào nó ép lệch.”

“Có cần đổi kết cấu không?” Phúc hỏi.

“Chưa.” Huy tháo cụm ra, đo lại rồi so với bản vẽ. “Sai ở kích thước mình gửi, không phải cách xưởng làm. Tôi tăng khoảng chêm, giữ nguyên hình.”

Khang ghi kết quả lần một vào sổ, không tự lấy bút sửa bản vẽ. Cảm giác đó vẫn hơi lạ: anh thấy rất rõ mình có thể đề xuất một cách gia cường khác, nhưng đề xuất ấy không cần thiết khi người chịu trách nhiệm đã tìm ra nguyên nhân và cách kiểm lại.

Cụm thứ hai được lắp với khoảng chêm điều chỉnh bằng bộ kích thước Huy chuẩn bị sẵn. Lần này, tải tăng đến ngưỡng nhóm đã khóa cho bản mẫu ba mà liên kết không xô lệch. Họ giữ tải đủ thời gian kiểm tra, tháo ra, lắp lại nhiều lượt rồi lặp phép thử.

Khang đo lại hai điểm mốc trên khung. Sai lệch nằm trong mức nhóm chấp nhận. Anh chưa gọi đó là đã chứng minh độ bền dài hạn; vài lượt trong xưởng không thay được hai tuần sử dụng thật. Nhưng phương án mới đã vượt qua điều kiện đầu tiên: đổi cách gia công mà không làm mất mức chịu tải họ đang bảo vệ.

Huy cầm cụm cũ ở một tay, cụm mới ở tay kia. “Cái cũ nhìn gọn hơn.”

“Cái mới làm được nhiều cái giống nhau hơn,” Khang đáp.

Huy nhướng mày. “Không tiếc à?”

Khang nghĩ một nhịp rồi lắc đầu. “Nếu nó giữ tải như nhau thì tôi không có lý do bảo vệ phần tốn công hơn.”

Hạ An đang ghi thời điểm kết thúc thử, nghe vậy chỉ ngẩng lên rất nhanh. Cô không bình luận, nhưng khóe miệng hơi cong trước khi cúi xuống cuốn sổ.

Chiều hôm đó, cả nhóm quay lại xưởng nhỏ với kết quả thử và kích thước đã chỉnh. Người phụ trách xem bảng đo của Khang, hỏi Huy có giữ cùng chuẩn lỗ cho cả hai bên hay không, rồi đưa Phúc báo giá mới.

Phúc không phản ứng ngay. Anh mở bảng chi phí cũ, thay phần công gia công và ba chi tiết thủ công bằng mức mới, sau đó kiểm lại một lượt.

“Từ khoảng cách mười lăm phần trăm,” anh nói, “nếu báo giá này giữ được khi làm lô thử, mình kéo xuống còn khoảng tám.”

Vy thở ra. “Ít nhất con số đi đúng hướng.”

“Nhưng vẫn là tám phần trăm chưa biết lấy ở đâu,” Phúc đáp.

Khang nhìn sang Huy. Trên tờ bản vẽ mới, tên người quyết định phần liên kết nằm ở đúng ô của Huy. Anh không có nhu cầu cầm bút sửa thêm một nét cho yên tâm. Thứ khiến anh hào hứng lúc này không phải việc một chi tiết mới mang dấu tay mình, mà là lần đầu sản phẩm có một phương án mà người ngoài xưởng trường có thể nhìn bản vẽ và làm lại mà không cần gọi họ đứng cạnh.

Người phụ trách xưởng thu hai tờ báo giá vào một kẹp hồ sơ rồi nói có thể giữ mức công đó nếu quy cách không đổi quá nhiều. Phúc vừa định hỏi thời gian cho lô thử thì điện thoại của ông rung.

Ông đọc tin nhắn, cau mày và quay sang kệ phụ kiện phía sau. “Có một việc các em nên biết trước khi tính tiếp. Loại núm siết nhanh trong cấu hình này bên cung cấp vừa báo tăng giá từ lô tới.”

Phúc im hẳn hai giây, rồi mở lại bảng tính vừa đóng.

“Bao nhiêu?” anh hỏi.

Người phụ trách đọc mức mới. Con số không đủ phá toàn bộ phương án, nhưng đủ để phần chênh lệch vừa được kéo xuống lại nhích lên.

Phúc đặt máy tính giữa bàn. “Ngày mai phải tính lại cấu hình.”

Khang nhìn cụm liên kết mới nằm cạnh bảng giá. Họ vừa chứng minh được một thứ có thể làm đơn giản hơn mà vẫn đủ bền. Ngoài cổng trường, bài toán không vì thế mà chịu đứng yên.